Waarom ik niet instem met het onderhandelingsakkoord voor de CAO universiteiten

TL;DR for English readers: Dutch labour unions representing university workers negotiated with UNL, representing universities’ top management levels. The latter are somehow pro-AI (as we see more often with managers: they are easily impressed by the superficial proof-of-work artefacts produced by LLMs). This led to some dreadful technosolutionist language in a draft collective labour agreement, including a call to increase the use of “AI in work processes at universities”. This blog post represents my objection to this language as a union member & AI expert; at least it helped amplify the call for more research rather than thoughtless implementation.

Vakbondsleden van de AOb krijgen vandaag een email waarin ze gevraagd worden of ze instemmen met het onderhandelaarsakkoord voor de CAO universiteiten. In het nieuwsbericht van de AOb is vooral aandacht voor de “centen en procenten”, een compromis dat bereikt is in navolging van de door velen (ook mij) getekende oproep voor eerlijkere loonverdeling in het onderwijs. Op zich een mooi resultaat.

Maar collega Iris van Rooij wees me op een zorgwekkend alineaatje, weggefrommeld onder een kopje over promovendi: “Over werkdruk staat in het onderhandelaarsakkoord dat er een studie komt naar het werken met Artificiële Intelligentie (AI) bij werkprocessen op de universiteit. De studie zal bekijken hoe werknemers toegerust kunnen worden voor het werken met AI.”

Pardon? Hoe is marketingtaal over AI-hype het onderhandelaarsakkoord binnengeslopen? Hier is hoe het in het akkoord staat:

Cao-partijen spreken daarom in het kader van het voorkomen en de beheersing van werkdruk het volgende af: één van de uitdagingen voor de sector maar zeker ook een kans is het gebruiken van AI bij werkprocessen op de universiteiten. Cao-partijen willen daarom in een studie verkennen hoe de werknemers goed kunnen worden toegerust voor het werken met AI zodat alle werknemers de kans krijgen om gebruik te maken van nieuwe technieken en zich hierin verder te ontwikkelen

Zeker ook een kans

Dit noem ik het both sides-dansje. Een uitdaging maar zeeeeker ook een kans — hoeveel wijdogige management-types hebben deze woorden al niet geuit? Het wordt vaak gebruikt als een manier om kritiek weg te wuiven en neer te zetten als moeilijk doen met en risico om een kans te missen, en dat wil toch niemand. Maar laten we even rustig lezen. Een kans waarop precies? Het “gebruiken van AI bij werkprocessen op de universiteiten”. En dan wel precies “hoe werknemers goed kunnen worden toegerust voor het werken met AI” en “de kans krijgen om gebruik te maken van nieuwe technieken”.

Ik weet niet waar ik moet beginnen. Woorden schieten te kort voor dit hersenloze papegaaien van de PR-zinnetjes van Big Tech. Wat voor voor “AI” precies? Dit is de strategische vaagheid waar hype op drijft: in de praktijk gaat het vooral over het goedkoop genereren van goed klinkende synthetische tekst à la ChatGPT. En welke werkprocessen precies? Hebben we meer betekenisloze woordenbrij nodig? Meer ondoorzichtige besluitvorming? Meer manieren om ons te beroepen op ‘computer says no’? Meer manieren om al bestaande ongelijkheden te versterken? Meer manieren on onszelf uit te leveren aan Big Tech en het eigen denken op te geven?

Alsof het niet juist academici zijn die het scherpst zien waar de problemen liggen van de onkritische inzet van AI. Vorige week nog schreven we samen een open brief, ondersteund met wetenschappelijke referenties. Deze week deden juristen er een schepje bovenop: lever de rechtsstaat niet uit aan ChatGPT.

Alsof onkritisch gebruik van “AI” niet direct in strijd is met de Nederlandse gedragscode voor onderzoeksintegriteit, omdat het de basisprincipes van die gedragscode systematisch ondermijnt. De principes zijn: eerlijkheid, nauwgezetheid, transparantie, onafhankelijkheid, en verantwoordelijkheid. “AI” berust op oneerlijk verkregen data, nodigt uit tot afraffelen, is ondoorzichtig, maakt mensen afhankelijk, en leidt tot verlies van eigenaarschap.

Aan de Radboud Universiteit ben ik sectievoorzitter AI, Taal en Communicatietechnologie. Ik ben ook mede-ontwikkelaar van de EU Open Source AI Index en auteur van door onze Faculteit vastgestelde richtlijnen op het gebied van AI en onderzoeksintegriteit. Ik weet dus waar ik het over heb als ik zeg:

1. Ik stem niet in met een onderhandelaarsakkoord dat meedoet aan de AI-hype en daarmee een achterdeur inbouwt voor meer surveillance en een systematische ontmenselijking en veronachtzaming van cruciale werkprocessen.
2. Ik ontzenuw de premisse dat “AI” een oplossing zou zijn voor “werkdruk”. Dit gemakzuchtige frame gaat volledig voorbij aan de ernstige academische, ethische en juridische bezwaren die aan deze technologie kleven.
3. Ik roep de CAO-partijen op AI-prietpraat uit het akkoord te laten. Als dit is wat de vakbond betoogd heeft is dit ver, heel ver verwijderd van de strijd van werkers voor autonomie en gelijkheid, en van de strijd tegen controle en surveillance. Dan spreekt de vakbond niet voor mij.

Ja maar

Nu hoor ik de onderhandelaars denken, okee dat was misschien niet perfect geformuleerd, hoe kunnen we deze alinea in het onderhandelaarsakkoord redden. Misschien kunnen we er nog snel ergens een ‘en kritische reflectie’ in knallen om de boel te sussen. Maar de vraag is waarom er zonodig iets over AI in moet. Of als dat al zo is, waarom het AI-boosting moet zijn.

Het begint al met de framing. Werknemers moeten “de kans krijgen om gebruik te maken van nieuwe technieken”. Hadden ze dat nog niet dan? Microsoft schotelt ongevraagd alle MS365 gebruikers CoPilot voor (en verhoogt de prijzen). Er is geen universiteit waar deze technologie niet enthousiast binnengehaald is. Er is geen vakgroep waar niet geroepen is, al dan niet met een knipoog, “ik vraag het wel even aan ChatGPT”. Er is geen teaching and learning centre waar men niet onder de indruk is van de lesplannen en werkvormen die “AI” uit de mouw schudt.

Dat dit volledig voorbij gaat aan de professionaliteit van onze docenten; dat het studenten niet voor vol aanziet (waarom zou ik iets lezen waarvoor jij niet eens de moeite hebt genomen om het te schrijven); dat het werkprocessen afdoet als formaliteiten die wel door een tekstherkauwer uitgespuwd kunnen worden — dat zijn zaken waar ik van denk dat juist een vakbond er een kritisch en waakzaam oog voor moet hebben. Maar nee, dit voorlopige akkoord legt de bal voor open doel en nodig werkgevers uit om ‘m er in te schieten. Hoppa, meer AI = minder werk, de bonden zeggen het ook. Moet ik de volgende stap nog uittekenen?

Wat we nodig hebben is vakbonden die zich hard maken voor de mogelijkheid om bewust en op grond van heldere waarden keuzes te maken voor het al dan niet inzetten van “AI” (en die niet is cruciaal). Vakbonden die oog hebben voor de serieuze risico’s van het “empire of AI” (Karen Hao). Die zien hoe deze technologie perfect in het plaatje past van surveillance, controle, en centralisatie. En die daarom radicaal onze kant kiezen in plaats van gedwee mee te gaan in de frames van het grootkapitaal.

Update zomer 2025

Het conceptakkoord is eind juli 2025 aangenomen en de bezwaarlijke technosolutionistische tekst is erin blijven staan. Toch bleef dit betoog niet zonder effect: het leidde ertoe dat meerdere vakbondsleden de handen ineen sloegen om de roep voor meer onderzoek kracht bij te zetten. Ik heb hierbij vanuit mijn expertise hulp aangeboden.

In de nasleep van dit bericht vond ik het wel interessant om iets meer te horen over het verhaal achter deze tekst. Via via heb ik begrepen dat UNL, de lobby-organisatie die vooral de colleges van bestuur van onze universiteiten vertegenwoordigd, heel sterk in wilde zetten op AI, en dat de uiteindelijke tekst al “flink afgezwakt” was, onder andere door de roep om een onderzoek. Naïef als ik ben dacht ik dat onderzoek ook echt onderzoek betekent, maar ik snap nu dat het soms ook gewoon een politieke zet kan zijn: beloven onderzoek te doen naar iets maakt het mogelijk lippendienst te bewijzen aan het belang van ervan zonder dat je je aan het ding zelf committeert.

Dat UNL gecharmeerd is van AI verbaast me eerlijk gezegd niet. Het is een bekend patroon in bestuurderskringen, waar men op afstand staat van de werkvloer en noodzakelijkerwijs de organisatie beoordeelt op indirecte wijze, door rapporten, spreadsheets, en “executive summaries”. Technologie die precies de juiste soort artefacten kan produceren (met vloeiende volzinnen, bullet points, en mooi afgeronde alineaatjes) is geknipt om indruk te maken op precies deze management-lagen.

Ik heb de indruk dat de mate waarin het management van een organisatie onder de indruk is van de beloftes van AI een vrij nauwkeurige maat is van de mate waarin management losgezongen is van de realiteit van de werkvloer.