Van eind 2018 tot halverwege 2024 had ik het voorrecht om onderzoeksleider te zijn van het Vidi-project “Elementaire deeltjes van de taal” met een Vidi-talentbeurs van NWO, de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. NWO vraagt bij het afronden van zo’n project om een eindrapportage. Deze schreef ik in august 2024. Ik wilde dit al eerder delen, maar om onduidelijke redenen kostte het NWO tot vorige week (april 2025) om het eindverslag goed te keuren. Daarom hier een korte terugblik. (N.B. eerder schreef ik op dit blog over het eindverslag voor mijn Veni-beurs. Een aantal thema’s komen ook hieronder terug.)
Samenvatting
De eerste zin van de Vidi-aanvraag Elementary Particles of Conversation luidde: “What are the most important words?” Een empirisch antwoord op die vraag geef ik in een recent overzichtsartikel in Annual Review of Linguistics [1]: Maar liefst één op de zeven uitingen in alledaagse gesprekken in 18 talen van over de hele wereld bestaat uit kleine woordjes als ‘mm-hm’, ‘oh!’ en ‘huh?’. Deze éénwoorduitingen zijn de smeerolie van onze gesprekken, de werktuigen waarmee we complexe taal realiseren, en de hulpstukken waarmee kinderen taal leren. Het zijn, om een metafoor te gebruiken die ik introduceerde in een plenaire lezing op het Onze Taal-congres in 2023, “woorden onder de waterlijn”, die stilletjes een cruciale bijdrage leveren aan de wendbaarheid en het draagvermogen van taal.
In Elementary Particles of Conversation gingen we op zoek naar deze elementaire deeltjes met behulp van een transdisciplinaire mix van methoden uit de vergelijkende taalwetenschap, gespreksanalyse, corpus-gebaseerde taalkunde, en computationele modellen. Daarbij werkte ik samen met twee postdocs, een PhD-student, verscheidene stagestudenten en een snel groeiend internationaal netwerk. Samen realiseerden we een coherente serie publicaties waarin we systematisch toewerkten naar antwoorden op de onderzoeksvragen van het project. Uitkomsten reiken van methodologische innovaties [2–4] tot empirische en modeltheoretische bevindingen [5–7] en vernieuwende theoretische bijdragen [8–10].
De Covid-pandemie verstoorde de planning (zie §1.2 ‘risico’s en belemmeringen’) maar we kregen ook de wind in de zeilen door een aantal onverwachte en ongeplande samenwerkingen (zie §1.3 ‘kansen’). De resultaten van een vijfjarig project van deze omvang zijn onmogelijk samen te vatten. Heel selectief:
- We co-publiceerden met in totaal 98 unieke co-auteurs, waarvan er 30 meewerkten aan meer dan één publicatie en 11 aan meer dan twee, veelal vanuit duurzame internationale samenwerkingen met onder andere Aarhus University, UCLA, Cornell University, en University of Sydney.
- Alle >50 publicaties zijn open access, meer dan 20 hebben open data en code, en we publiceerden >10 datasets and softwaretools voor toekomstig (her)gebruik.
- Het project mondde uit in maar liefst 10 keynotes op grootschalige internationale conferenties.
- Onderzoek uit het project haalde meermaals de wereldpers, met aandacht in Nature, The Atlantic, New Scientist, The Week, BBC, Financial Times, en de Daily Mail (overzicht hier). Er was ook volop aandacht in Nederlandse media als NRC, Volkskrant, De Correspondent, Trouw, Quest, De Nieuws BV, De Taalstaat (overzicht).
Ik ben trots op deze resultaten. De projectaanvraag vergelijkend met de uitkomsten wil ik vooral het belang benadrukken van ruimte voor serendipiteit. Alleen door de grote mate van vrijheid geboden in NWO’s Talentschema wordt het mogelijk om écht origineel, ongebonden, nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek te doen. Dit betaalt zich uit in rijke internationale samenwerkingen en onvoorziene successen zoals de ongeëvenaarde impact van ons project Opening up ChatGPT (zie maatschappelijke impact).
Referenties (alleen hierboven geciteerde bronnen; volledige lijst hier)
- Dingemanse, M. (2024) Interjections at the heart of language. Annual Review of Linguistics 10, 257–277
- Woensdregt, M. and Dingemanse, M. (2020) Modelling the Role of Other-Initiated Repair in Facilitating the Emergence of Compositionality. in The Evolution of Language: Proceedings of the 13th International Conference (EvoLang13)
- Liesenfeld, A. and Dingemanse, M. (2022) Building and curating conversational corpora for diversity-aware language science and technology. in Proceedings of the 13th Conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2022), Marseille, pp. 1178–1192
- Liesenfeld, A. et al. (2023) The timing bottleneck: Why timing and overlap are mission-critical for conversational user interfaces, speech recognition and dialogue systems. in Proceedings of the 24th Annual SIGdial Meeting on Discourse and Dialogue, Prague, pp. 482–495
- Arkel, J. van et al. (2020) A simple repair mechanism can alleviate computational demands of pragmatic reasoning: simulations and complexity analysis. in Proceedings of the 24th Conference on Computational Natural Language Learning, Online, pp. 177–194
- Dingemanse, M. et al. (2022) Convergent cultural evolution of continuers (mmhm). in The Evolution of Language: Proceedings of the Joint Conference on Language Evolution (JCoLE), Kanazawa, pp. 160–167
- Dingemanse, M. and Liesenfeld, A. (2022) From text to talk: Harnessing conversational corpora for humane and diversity-aware language technology. in Proceedings of the 60th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics (Volume 1: Long Papers), Dublin, pp. 5614–5633
- Dingemanse, M. (2020) Between Sound and Speech: Liminal Signs in Interaction. Research on Language and Social Interaction 53, 188–196
- Dingemanse, M. and Enfield, N.J. (2024) Interactive repair and the foundations of language. Trends in Cognitive Sciences 28, 30–42
- Dingemanse, M. et 27 al. (2023) Beyond Single-Mindedness: A Figure-Ground Reversal for the Cognitive Sciences. Cognitive Science 47
(Tot zover de samenvatting.)
Risico’s en kansen
Goed aan de formulieren voor eindrapportage van NWO vind ik dat ze oog hebben voor onvoorziene omstandigheden en vragen naar risico’s en belemmeringen maar ook naar kansen die zijn ontstaan. In mijn eindverslag heb ik (uiteraard) de Covid-pandemie genoemd als de grootste uitdaging; dit zorgde voor een verschuiving in de planning, minder mogelijkheden voor interactie op de campus, en simpelweg flinke vertraging vanwege lockdowns en zorg voor familie. Ik complimenteer NWO in mijn eindverslag overigens met hun flexibiliteit wat betreft projectplanning: wijzigingsaanvragen —zoals het verschuiven van reisbudget naar een contractverlenging— zijn makkelijk in te dienen en werden in ons geval ook spoedig en zonder gedoe goedgekeurd.
Onvoorziene kansen zijn er ook volop geweest. Stages van goede MA-studenten zorgen voor meerdere publicaties met studenten als eerste auteur. Een vrijpostig onderzoeksvoorstel gedeeld met collega’s in de primatologie en filosofie leidde tot een serendipiteuze samenwerking met als uitkomst een toonaangevende review op het gebied van interactive repair across species (Heesen et al. 2022). Zoals ik in mijn eindverslag schrijf: “Ook hier weer wil ik de aandacht vestigen op het belang van de vrijheid die het NWO Talentprogramma biedt om te kunnen inspelen op onvoorziene mogelijkheden. Juist die vrijheid om te experimenteren heeft geleid tot meerdere buitengewoon vruchtbare samenwerkingen.”
Feedback voor NWO
Een eindverslag is een goede gelegenheid om terug te kijken en te reflecteren op een intensief onderzoeksprogramma. Voor een organisatie als NWO is het primair, zo stel ik me voor, een manier om zaken netjes af te sluiten en controleren en waarborgen dat aan verplichtingen is voldaan.
Tegelijk is het ook één van de weinige formele manieren waarop wij als wetenschappers kunnen “terugpraten”. Als je een aanvraag schrijft of in een beoordelingsprocedure zit is er niet veel ruimte om je kritisch uit te laten over procedures of formulieren. (Je kunt natuurlijk wel, als je een beurs eenmaal hebt, publieke uitspraken doen en daarmee hopen processen te beïnvloeden. Een voorbeeld daarvan is mijn twitter-draad over het narratieve CV, zoals dat toen nog heette: ik sprak me uit voor het idee, maar tegen de term, en stelde voor om het een evidence-based CV te noemen. NWO heeft die suggestie tot mijn genoegen overgenomen.)
Terugpraten dus. Dat kun je in een eindrapportage doen, met vrij weinig risico dat je teruggefloten wordt. In mijn eindrapportage heb ik dat op een paar punten gedaan. In positieve zin, bijvoorbeeld door NWO te complimenteren met haar flexibiliteit en te benadrukken hoe belangrijk het is dat ongebondenheid en vertrouwen in het DNA van de talentbeurzen blijft zitten. Maar ook in constructief-kritische zin.
Eén punt van feedback voor NWO gaat over onderdeel §3, “Carrière-ontwikkeling”. Daar wordt de projectleider gevraagd naar “welke positie u had voorafgaand aan het project, gedurende het project, en na afloop van het project” — waarschijnlijk een manier om bij te houden of een project ook leidt tot (kansen op) promotie. Maar bij grotere beurzen draait het niet alleen om de projectleider maar juist ook om het mogelijk maken en tot bloei brengen van de wetenschappelijke ambities van een nieuwe generatie. Dat is immers wat het leiden van een onderzoeksgroep behelst.
Ons Vidi-project was voor twee postdocs bijvoorbeeld een springplank naar vaste aanstellingen als UD, mede omdat we zaken flexibel konden regelen: een contractverlenging voor de één maakte het mogelijk om via meerdere postdocs uiteindelijk terug te keren in Nijmegen als UD, en een part-time aanstelling voor de ander, waarbij de onderzoekstaken uitgesmeerd werden over een langere periode, maakte het mogelijk een voet tussen de deur te krijgen in het onderwijs.
Mijn voorstel voor NWO: vraag bij voortgangs- en eindrapportages niet alleen naar de PI, maar ook naar de carrière-ontwikkelingen van mensen die dankzij het project academisch werk hebben kunnen verrichten. Het lijkt me belangrijk voor NWO om ook deze bijdragen in kaart te brengen. Het Talentprogramma draagt hiermee merkbaar en meetbaar bij aan het versterken van de wetenschappelijke kwaliteit in Nederland.
Constructief dwarsliggen
Een eindrapportage is tot slot ook de laatste mogelijkheid om weerstand te bieden aan processen die minder optimaal zijn georganiseerd. Al sinds ik met NWO werk spreek ik me periodiek uit over de bespottelijke situatie dat ISAAC, het primaire project-managementplatform van NWO, wél vraagt om “output” te documenteren, maar geen enkele manier biedt om publicaties te importeren uit officiele databases en archieven waar ze al lang en breed beschikbaar zijn.
Het invoeren van output in ISAAC kan uitsluitend handmatig: een foutgevoelig en tijdrovend proces. Het is de academische equivalent van iemand dwingen het gazon te knippen met een nagelschaartje terwijl er in de gemeenschappelijke schuur gewoon een grasmaaier staat. Ik vind dit getuigen van een gebrek aan respect voor onze tijd; bovendien staat het op gespannen voet met de ambities van NWO om wetenschap te bedrijven volgens de principes van FAIR (findable, accessible, interoperable en reproducible). Daarom heb ik sinds 2022 geen publicaties meer ingevoerd en in plaats daarvan NWO gewezen op de complete, netjes gearchiveerde en geindexeerde lijst van onze publicaties.
Halverwege het project kwam me dat te staan op een bedreiging: als ik de input niet zou invoeren zou dat tellen als werkweigering en zou de laatste tranche niet uitbetaald worden. Koren op mijn molen. Ik heb het gewoon niet gedaan, omdat ik wel eens wilde zien wat er zou gebeuren (en omdat ik de luxe had van een vaste aanstelling). Zou NWO echt zo gek zijn om een succesvol project stop te zetten omdat hun eigen systeem nog in de jaren 0 verblijft? Er gebeurde gelukkig niets, behalve dat een aantal aardige mensen waarvan er sommigen misschien bij NWO werkten me privé aanschreven om te betuigen dat ze het stiekem met me eens waren. De “officieel” geregistreerde output van het project in ISAAC reikt dus slechts tot 2022 en omvat maar 15 van de >50 artikelen. De gehele oogst is te vinden op onze website, in ORCID, en op Google Scholar.
De eindrapportage was voor mij een gelegenheid om dit nog één keer scherp te stellen. Onder §8 vraagt het formulier “staan alle wetenschappelijke publicaties en andere vormen van output in ISAAC?”. Daar heb ik “nee” aangevinkt, zonder me te storen aan “invoering uiterlijk binnen vier weken” en met toevoeging van mijn eigen voetnoot:
1 Alle publicaties van het project zijn openlijk beschikbaar, redundant gearchiveerd door het MPI en de Radboud Universiteit, en zijn te vinden op de project-website (https://markdingemanse.net/elpaco/papers/), én in het open toegankelijke systeem van ORCID, een veelgebruikte internationale standaard voor metadata en publicatie-output. Als ISAAC deze bibliografische metadata zou kunnen importeren via ORCID (of via DOIs op artikelniveau) zouden de outputs al lang en breed ingevoerd zijn. Ik deel heel graag mijn onderzoeksresultaten, maar ik zie ook graag dat onze onderzoekstijd gerespecteerd wordt door goed ontworpen systemen en door het vermijden van redundante handmatige data-invoer.
In de zeven maanden die ik moest wachten op goedkeuring van de eindrapportage heb ik me heel soms afgevraagd of NWO hierover zou vallen. Dat is niet gebeurd: het verslag is voor zover ik in ISAAC kan zien zonder verder commentaar goedgekeurd. (NWO heeft in deze periode van stupide overheidsingrijpen in budgetten natuurlijk wel andere zaken aan het hoofd.)
In het grotere plaatje is dit natuurlijk een non-issue, maar ik noteer het hier om aan te geven dat we als onderzoekers soms tijd kunnen besparen door constructief dwars te liggen. Als we alle projecten nemen die hun output in ISAAC moeten registeren en de aan handmatige invoer verloren uren bij elkaar optellen denk ik dat zelfs Marcel Levi moet toegeven dat dit niet het beste gebruik is van de tijd van excellente topwetenschappers. Hopelijk draagt mijn constructieve dwarsliggen op dit punt uiteindelijk bij tot verbetering van het systeem.
Tot slot
Net als bij mijn Veni overheerst uiteraard een gevoel van dankbaarheid. Ik ben mijn vele co-auteurs en in het bijzonder postdocs (nu UDs) Marieke Woensdregt en Andreas Liesenfeld en PhD (nu postdoc) Marlou Rasenberg dankbaar voor de talloze interacties, brainstormsessies, en wilde ideeën. En ik ben NWO dankbaar voor het voorrecht om een project als dit uit te voeren, mijn eerste onderzoeksgroep op te bouwen, en nieuwe methoden en analyses te ontwikkelen voor uitdagende wetenschappelijke vragen.